تحول در محاسبه حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی + جزییات

به گزارش راهبرد معاصر؛ حقوق بازنشستگان یکی از حساسترین موضوعات حوزه رفاه و تأمین اجتماعی در ایران است که همواره مورد توجه بیمه‌شدگان، بازنشستگان و حتی فعالان اقتصادی قرار داشته است. نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان در سیستم فعلی، بر اساس میانگین دستمزد دو سال پایانی خدمت تعیین می‌شود که به باور بسیاری از کارشناسان، خالی از اشکالات ساختاری و بی‌عدالتی‌هایی است که برخی بیمه‌شدگان را متضرر و برخی دیگر را منتفع می‌کند. از سوی دیگر، سازمان تأمین اجتماعی به عنوان بزرگترین صندوق بیمه‌گر کشور، با چالش‌های مالی و پدیده فرار بیمه‌ای مواجه است که لزوم بازنگری در قوانین مربوط به حقوق بازنشستگان را دوچندان کرده است. در این گزارش، ضمن بررسی آخرین پیشنهادات ارائه‌شده برای اصلاح نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان، تأثیرات آن بر عدالت، منابع سازمان و معیشت بازنشستگان را واکاوی می‌کنیم.

نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان در روش فعلی و مشکلات آن

در نظام کنونی تأمین اجتماعی، مبنای تعیین حقوق بازنشستگان، میانگین دستمزد دو سال آخر اشتغال فرد است؛ به این معنا که میزان حق‌بیمه پرداختی در سال‌های ابتدایی و میانی دوران کاری، تأثیر مستقیمی در رقم نهایی حقوق بازنشستگان ندارد. این شیوه باعث شده تا بسیاری از بیمه‌شدگانی که در دو سال پایانی به هر دلیلی مانند دریافت مقرری بیمه بیکاری یا کاهش ساعات کار، دچار کاهش دستمزد می‌شوند، حقوق بازنشستگان کمتری دریافت کنند. آمار‌ها نشان می‌دهد حدود ۱۷ درصد از بیمه‌شدگان دقیقاً به همین دلیل از روش فعلی محاسبه حقوق بازنشستگان متضرر می‌شوند. در مقابل، حدود ۲۷ درصد از بیمه‌شدگان با افزایش قابل‌توجه حقوق در دو سال آخر، مستمری بالاتری دریافت می‌کنند که این خود نوعی بی‌عدالتی در نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان محسوب می‌شود.

پیشنهاد جدید برای محاسبه حقوق بازنشستگان و مزایای آن

مصطفی سالاری، مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی، در نشست خبری اخیر خود اعلام کرد که سازمان پیشنهاد اصلاح نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان را به دولت و تشکل‌های کارگری و کارفرمایی ارائه داده است. بر اساس این پیشنهاد، حقوق بازنشستگان نه بر اساس دو سال آخر، بلکه متناسب با مجموع حق‌بیمه پرداختی در تمام سال‌های اشتغال و بر مبنای سابقه واقعی بیمه‌پردازی محاسبه خواهد شد. چنین رویکردی نه تنها به عدالت در تعیین حقوق بازنشستگان کمک می‌کند، بلکه انگیزه‌های فرار بیمه‌ای را نیز کاهش می‌دهد، زیرا کارفرمایان و بیمه‌شدگان می‌دانند که هر ریال حق‌بیمه پرداختی، مستقیماً در افزایش نهایی حقوق بازنشستگان آنان تأثیرگذار است.

همچنین، سالاری از امکان تشکیل حساب انفرادی برای بیمه‌شدگان در آینده خبر داد که می‌تواند شفافیت و کارایی نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان را به طور چشمگیری افزایش دهد.

تأثیر اصلاح محاسبه حقوق بازنشستگان بر کاهش فرار بیمه‌ای

یکی از مهمترین اهداف پیشنهاد تغییر نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان، مقابله با پدیده فرار بیمه‌ای است. برآورد‌های سازمان تأمین اجتماعی نشان می‌دهد سالانه حدود ۴۳۰ هزار میلیارد تومان فرار بیمه‌ای در کشور رخ می‌دهد که بخش عمده‌ای از آن ناشی از کم‌اعلانی دستمزد‌ها و عدم پرداخت کامل حق‌بیمه توسط کارفرمایان است. با اجرای روش جدید محاسبه حقوق بازنشستگان که در آن ارتباط مستقیم میان حق‌بیمه پرداختی و مستمری نهایی برقرار می‌شود، کارفرمایان انگیزه کمتری برای کتمان دستمزد واقعی خواهند داشت، زیرا این اقدام در بلندمدت به کاهش حقوق بازنشستگان کارکنانشان منجر خواهد شد. بنابراین، اصلاح نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان می‌تواند بخشی از کسری منابع سازمان را جبران کرده و امکان ترمیم حقوق بازنشستگان فعلی را نیز فراهم آورد.

مزایای معیشتی بازنشستگان؛ حذف نشده است

در حالی که بحث تغییر نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان مطرح است، نگرانی‌هایی درباره حذف مزایای رفاهی مانند حق مسکن، حق اولاد و کمک‌معیشت بازنشستگان به گوش می‌رسید که مدیرعامل تأمین اجتماعی به صراحت این نگرانی‌ها را رد کرد. سالاری تأکید کرد که هیچ‌یک از مزایای معیشتی بازنشستگان حذف نشده و سازمان همچنان این اقلام را به مشمولان پرداخت می‌کند. وی توضیح داد که این مزایا در دوران اشتغال جزو دریافتی‌های مستمر محسوب شده و حق‌بیمه از آنها کسر می‌شود؛ بنابراین در نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان نیز لحاظ می‌گردند. افزون بر این، سازمان تأمین اجتماعی برای حمایت بیشتر از معیشت بازنشستگان، کمک‌هزینه‌هایی با عناوین حق مسکن، کمک‌معیشت و حق اولاد را به صورت جداگانه و با ارقامی متفاوت از دوران اشتغال پرداخت می‌کند که در افزایش حقوق بازنشستگان در سال جاری نیز این مزایا حفظ شده و مبالغ آنها در سطح سال گذشته باقی مانده است.

افزایش حقوق بازنشستگان در سال جاری؛ شکاف با سایر صندوق‌ها

اگرچه سازمان تأمین اجتماعی الزام قانونی برای تبعیت از مصوبات شورای عالی کار در تعیین میزان افزایش حقوق بازنشستگان ندارد، اما امسال افزایش مستمری بازنشستگان را بر همین مبنا اعمال کرد. به طوری که افزایش ۶۰ درصدی و ۴۵ درصدی برای گروه‌های مختلف مشمول اجرا شد و این در حالی است که صندوق‌های بازنشستگی کشوری و نیرو‌های مسلح افزایشی حدود ۲۰ درصد را تجربه کردند. این تفاوت فاحش نشان‌دهنده رویکرد حمایتی سازمان تأمین اجتماعی نسبت به حقوق بازنشستگان خود است، هرچند که همچنان چالش‌هایی در زمینه همسان‌سازی و کاهش فاصله حقوق بازنشستگان با شاغلان وجود دارد. سالاری همچنین درباره حق اولاد بازنشستگان یادآور شد که این مزایا صرفاً به افرادی تعلق می‌گیرد که شرایط قانونی را داشته باشند و در برخی پرونده‌های بازماندگان، به دلیل تغییر وضعیت افراد تحت تکفل، ممکن است حق اولاد یا برخی مزایا قابل پرداخت نباشد، اما این موضوع ربطی به نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان ندارد.

سرنوشت پیشنهاد تغییر محاسبه حقوق بازنشستگان؛ در انتظار قانون‌گذار

مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی با تأکید بر اینکه هنوز هیچ تصمیم قطعی در مورد تغییر نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان اتخاذ نشده، خاطرنشان کرد که سازمان در حال مذاکره با تشکل‌های کارگری و کارفرمایی است تا راهکاری انتخاب شود که هم مانع فرار بیمه‌ای و تخلفات شود و هم حقوق بیمه‌شدگان و بازنشستگان حفظ گردد.

به گفته سالاری، اصلاح نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان مسیر قانونی خود را طی خواهد کرد و در نهایت این قانون‌گذار است که درباره پذیرش یا رد این پیشنهاد تصمیم‌گیری می‌کند. بنابراین، تا تصویب نهایی، همان رویه سابق در محاسبه حقوق بازنشستگان جاری خواهد بود، اما سازمان تأمین اجتماعی همچنان پیگیر اصلاح این رویه برای دستیابی به عدالت و پایداری مالی در پرداخت حقوق بازنشستگان است.

نتیجه‌گیری

با توجه به ابعاد مختلف موضوع، به نظر می‌رسد تغییر نحوه محاسبه حقوق بازنشستگان اگرچه با چالش‌ها و مخالفت‌هایی روبه‌روست، اما می‌تواند گامی مهم در جهت شفاف‌سازی، عدالت و کاهش فرار بیمه‌ای باشد. آنچه مسلم است، حقوق بازنشستگان به عنوان یکی از ارکان اصلی تأمین اجتماعی، نیازمند پایداری و انصاف در تعیین است و هرگونه اصلاح در شیوه محاسبه حقوق بازنشستگان باید با مشارکت همه ذینفعان و با در نظر گرفتن توان مالی سازمان و معیشت بازنشستگان فعلی و آینده انجام شود. تا آن زمان، سازمان تأمین اجتماعی با حفظ مزایای موجود و اجرای افزایش‌های مناسب، تلاش می‌کند تا حقوق بازنشستگان را تا حد ممکن منصفانه و پایدار نگه دارد.